नेपालको आयुर्वेदिक क्षेत्रको धरोहर मानिने सिंहदरबार वैद्यखाना फेरि पुरानै लयमा फर्कन थालेको छ। विगत तीन वर्षदेखि कच्चा पदार्थको ठेक्का सम्झौतामा आएको अवरोध र आन्तरिक व्यवस्थापकीय कमजोरीका कारण शिथिल बनेको यो ऐतिहासिक संस्थाले अहिले उत्पादनमा उल्लेख्य वृद्धि गर्दै नयाँ जीवन पाएको हो। वि.सं. २०७७ देखि सुस्ताएको वैद्यखानाले हाल सरकारी माग धान्न निकै सक्रियता देखाएको छ।
वैद्यखाना विकास समितिका कार्यकारी निर्देशक प्रदीप केसीका अनुसार पछिल्लो समय संस्थाले आफ्नो कारोबार र उत्पादन दुवैमा गुणात्मक फड्को मारेको छ। केही समयअघि सम्म आम्दानीभन्दा दुई सय ३३ प्रतिशत बढी खर्च हुने अवस्थामा पुगेको वैद्यखाना अहिले नाफामा जान सफल भएको छ। समयमा कच्चा पदार्थको आपूर्ति नहुँदा औषधि उत्पादन ठप्प हुने र कर्मचारीले सात महिनासम्म तलब नपाउने जस्तो चरम संकट भोगेको यो संस्थाले साउनयता भने वित्तीय स्वास्थ्यमा समेत सुधार ल्याएको छ।
उत्पादन क्षमतामा आएको परिवर्तन निकै उत्साहजनक छ। वि.सं. २०७७ मा मात्र १२ प्रकारका औषधि उत्पादन गर्ने गरिएकामा हाल यहाँबाट ८६ प्रकारका औषधि उत्पादन भइरहेका छन्। तीमध्ये ३० वटा औषधि विशेष गरी सरकारी औषधालयहरूमा जाने गरेका छन्। २०८० पुसमा ठेक्का सम्झौता भए पनि कच्चा पदार्थ नल्याउने ठेकेदारलाई कालोसूचीमा राखेर २०८१ वैशाखमा नयाँ ठेक्का सम्झौता गरिएपछि मात्र उत्पादनले गति लिएको कार्यकारी निर्देशक केसीले स्पष्ट पार्नुभयो।
सिंहदरबार वैद्यखानाका औषधिप्रति नागरिकको अटुट विश्वासका कारण अहिले देशभरबाट औषधिको माग ह्वात्तै बढेको छ। हाल बजारमा करिब चार करोड बराबरको औषधिको माग रहे पनि उत्पादनले सबै क्षेत्र समेट्न अझै चुनौतीपूर्ण छ। माग यति उच्च छ कि संस्थाले अहिले सरकारीबाहेक अन्य निजी क्षेत्रलाई औषधि उपलब्ध गराउन सकेको छैन। यस वर्षको अन्त्यसम्म मुलुकका कम्तीमा ५० प्रतिशत सरकारी औषधालयमा आफ्ना उत्पादन पुर्याउने लक्ष्यसहित काम भइरहेको छ।
विशेष गरी शिलाजित, च्यवनप्रास, निमिया, चन्द्र प्रभावटी, महायोगराज र त्रिफला जस्ता औषधिको माग उच्च रहेको छ। अझ महत्वपूर्ण कुरा त १५ वर्षदेखि रोकिएको स्वर्णभष्म विन्दुको उत्पादन फेरि सुरु हुनुलाई आयुर्वेद क्षेत्रमा ठूलो उपलब्धिको रूपमा हेरिएको छ। नेपालको प्राचीन चिकित्सा पद्धतिलाई सही व्यवस्थापनसँग जोडेर अघि बढ्दा सरकारी संस्थानहरू पनि गौरवमय पुनरागमन गर्न सक्छन् भन्ने उदाहरण सिंहदरबार वैद्यखानाले प्रस्तुत गरेको छ।
